बालविवाह रोक्न ‘सरदेवी नाच’

                      

भाद्र ९, २०७४- कुनै बेला यही नाचले बालविवाहलाई प्रश्रय दिन्थ्यो । हरितालिका तीजको दिन गाउँघरका महिला भेला भएर बालिका पर नसर्दै विवाह गर्नुपर्छ भनेर स्वरमा स्वर मिलाउँथे । भगवानको आशीर्वाद भन्थे । विवाहको नाटक गर्थे र समाजलाई प्रभावित पार्थे ।
अहिले तिनै महिला छोरी पढाउनुपर्छ, सक्षम बनाएर मात्रै विवाह गर्नुपर्छ भनेर सन्देश प्रवाह गरिरहेका छन् । वर्षको एक दिन ‘हरितालिका तीज’ को दिनमात्रै नाचिने ‘सरदेवी नाच’ ले जिल्लाको पूर्वी क्षेत्रमा बालविवाह रोक्न ठूलै योगदान गरेको छ । साबिकका दर्जनभन्दा बढी गाविसका मानिस हेर्न आउने र रुचाउने भएकाले उनीहरू बालविवाहविरुद्धको सन्देश लिएर फर्कने गरेका छन् । महिलामात्रैको प्रतिस्पर्धात्मक यो दोहोरीजस्तै हो । दुवै टिममा समान महिला हुन्छन् । त्यसको नेतृत्व एक जनाले लिन्छन् । बीचमा बालक र बालिका दुई जनालाई राखिएको हुन्छ । त्यसको पूर्व र पश्चिममा प्रतिस्पर्धी टोल उभिन्छन् र गीतबाटै सवाल–जवाफ यस्तो हुन्छ : 
क : सरदेवी देवीका नाउँमा कन्या माग्न आएका
ख : सरदेवी देवीका नाउँमा हाम्री छोरी सानै छन् 
क : सरदेवी देवीका नाउँमा हामीले देख्ता ठूलै छन् 
ख : सरदेवी देवीका नाउँमा हाम्री छोरी पढदै छन्
क : सरदेवी देवीका नाउँमा हामीले लगेर पढाउँछौं
ख : सरदेवी देवीका नाउँमा बुहारी पढाउने चलन छैन
समयको परिधि नहुने सवालजवाफमा बालविवाह गर्नु हुँदैन । यसले समाजलाई हानि गर्छ । छोराछोरी पढाउनुपर्छ । सक्षम बनाउनुपर्छ र उनीहरूलाई नै विवाहको निर्णय गर्न सक्ने बनाउनुपर्छ भन्ने सन्देश प्रवाह गरेपछि गीत सकिन्छ । केटा पक्षकाले कुरा बुझेनछौं, समयलाई चिनेनछौं, सम्झाइदिनुभएकोमा धन्यवाद भनेपछि एउटा टोलीको नाच सम्पन्न हुन्छ ।
सरदेवी नाचमा केटा पक्षले पुरातनदेखिको विषय जोड्छन् भने केटी पक्षले विश्व परिवेशलाई चिनाउँछ र सन्तुष्ट बनाउँछ । यो वर्षको सरदेवी नाचमा नेपालको उच्चतहमा पुगेका महिला राष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारी, सभामुख ओनसरी घर्ती, पूर्वप्रधानन्यायाधीश सुशीला कार्कीको उदाहरण दिएर कन्या पक्षले वर पक्षलाई फर्काएका थिए । बाल्यकालपछि युवावस्थालाई आधार बनाएर अर्को समूहको नृत्य हुन्छ । यसमा पनि पात्र वर र कन्या पक्षका हुन्छन् । यहाँ पनि यो पढ्ने समय हो । अभिभावकको सल्लाहअनुसार राम्रो पढ्नुपर्छ । गलत निर्णय लिनु हुँदैन भनेर प्रस्तुति दिइन्छ र वर पक्षलाई प्रभावित पारिन्छ । तेस्रो नृत्यमा भने राम्रो विषय पढेको, घरपरिवार इमान्दार भएका, समाजलाई चिन्न सक्ने, मादक पदार्थ सेवन नगर्नेलाई केटीकै परामर्शमा कन्या दिन अभिभावक सहमत हुन्छन् । यसमा महिला एकआपसमा हात समाएर अगाडिपछाडि सर्दै सवाल जवाफ गर्ने गर्छन् ।
सिरिजंगा गाउँपालिका उपाध्यक्ष लीलादेवी चौहान गौतम वर्षमा एक दिन मात्रै हुने नाचले वर्षदिनभरि झल्को दिने र विवाहको विषयमा निर्णय गर्नुपर्दा अभिभावकले यसलाई सम्झने बताउँछिन् । वर्ष दिनमा नाचिने नाचकै प्रभावले बालविवाह कम भएको उनको दाबी छ ।